Waar bemoei je je mee?
Als niemand jou een opdracht heeft gegeven, of als je vindt dat er iets gebeuren moet wat nog niet in jouw mandaat past: wat legitimeert jou dan als vrije actor? Wie of wat moet je volgen?
Het antwoord op deze vraag hangt af van jouw wereldbeeld. Of anderen dat accepteren hangt af van dat van hen.
Wij onderscheiden zeven wereldbeelden, elk met hun eigen overtuiging over wat de wereld eigenlijk is, wat kennis is, hoe het werkt in de wereld en wie het voor het zeggen zou moeten hebben.
MachineDe wereld is ... een complex mechanisme met oorzaak en gevolg relaties.
Kennis is… Onomstreden waarheid. Vastgesteld volgens wetenschappelijke methoden.
Overtuiging… Wie het beste weet hoe de machine werkt mag aan de knoppen zitten.
Legitimering … Volg de expert.
Waarde … Resultaten van onderzoek volgens erkende en navolgbare methoden zijn bouwstenen voor gedeelde kennis op wereldschaal.
Beperking … Als belangentegenstellingen groot zijn en de problematiek complex, dan word je het niet meer eens over wat waar is.
JungleDe wereld is ... een wildernis vol gevaren.
Kennis is… macht.
Overtuiging… Om te overleven is kracht en discipline nodig.
Legitimering… Volg de sterke leider (of word er zelf een).
Waarde … In een onveilige omgeving is kracht nodig om te overleven en om de eigen kern gezond te houden.
Beperking … Het recht van de sterkste maakt winnaars en verliezers, monopolisten en uitvallers. De angst regeert. Wat buitengesloten wordt ontwikkelt zich tot tegenkracht. Strijd put uit. Als iedereen alleen probeert te overleven, dan overleeft niemand.
MarktDe wereld is ... een markt waar de beste mag winnen.
Kennis is… een product met waarde.
Overtuiging… In competitie ontwikkelt zich kwaliteit, specialisatie en taakverdeling, met voorspoed voor velen als gevolg.
Legitimering… Dien de klant.
Waarde … Een gezonde markt biedt ruimte voor ontwikkeling. Competitie geeft energie. Een gezonde markt draagt bij aan een complementair systeem met ruimte voor iedereen.
Beperking … Een markt zonder corrigerende mechanismen maakt kortzichtig en ontaardt in een jungle. De klant heeft niet altijd gelijk.
DorpDe wereld is ... een dorp waar ieder van elkaar afhankelijk is.
Kennis is… geaccepteerde waarheid.
Overtuiging… Werkbare oplossingen ontstaan in collectieve leerprocessen.
Legitimering … Werk aan onderling begrip en consensus.
Waarde … Collectieve actie op basis van gedeelde ambitie en gezamenlijk onderzoek leidt naar oplossingen waar mensen achter kunnen staan en aan mee willen werken.
Beperking … Het leerproces gaat goed als iedereen mee wil werken. Voor het zover is moet er meestal eerst iets anders gebeuren. En ook het proces zelf is kwetsbaar voor obstructie.
MysterieDe wereld is... een door hogere machten bepaalde orde.
Kennis is… de onwrikbare waarheid, zoals geopenbaard in heilige geschriften.
Overtuiging… Zij die geroepen zijn om de wil van hogere machten te interpreteren geven richting.
Legitimering… Volg de spirituele leider.
Waarde … Zij die beseffen dat er iets groters bestaat dan wat mensen kunnen bevatten, hebben niet de illusie dat zij controle kunnen krijgen over de wereld om hen heen. Zij luisteren naar wat dat Grotere hen te zeggen heeft. Onwrikbare waarheid geeft houvast en richting. Een geloofsgemeenschap biedt bescherming en de erkenning er te mogen zijn.
Beperking … Onwrikbare waarheid is een blokkade voor creativiteit en een gezamenlijk zoekproces. In combinatie met belangentegenstellingen kan dit leiden tot strijd volgens de principes van de jungle.
KosmosDe wereld is... deel van de kosmos waarin alles met alles verbonden is, en waarvan sturing uitgaat.
Kennis is… intuïtief weten.
Overtuiging… Wie zich verbonden weten kunnen vertrouwen op hun innerlijk kompas.
Legitimering… Volg je hart.
Waarde … Ook zij die vertrouwen op hun intuïtie als signaal vanuit het Grotere waarin alles met elkaar verbonden is, hebben niet de illusie van controle. Zij kunnen handelen in het moment, zonder belemmerd te worden door vaste patronen die niet meer passen bij wat nodig is.
Beperking … “Het moet omdat ik dat zo voel” is geen sterk argument in de communicatie met mensen met andere overtuigingen.
Levend organismeDe wereld is ... een wereldwijd ecosysteem, met ingebouwde sturingsmechanismen.
Kennis is… responsief handelen
Overtuiging… We weten meer dan we denken. We zijn, als onderdeel van het evolutionaire proces, zelf instrument om de wereld om ons heen gezond te maken en te houden.
Legitimering… Werk aan responsief vermogen.
Waarde … Het Grotere is het wereldwijde ecosysteem, dat altijd complexer zal zijn dan mensen kunnen bevatten. De cyclus van opgaan, blinken en verzinken (pulserende groei), stuwt de evolutie op de langere termijn altijd naar meer samenwerking, taakverdeling, complexiteit en schoonheid. Dit besef biedt hoop en richting. Zij die goed in hun vel zitten, voelen intuïtief aan wat nodig is, omdat zij zijn afgestemd op het complexe sturingsmechanismen van het ecosysteem.
Wat is gezond? Dit is de verbindende vraag voor mensen met uiteenlopende overtuigingen.
Beperking … Het ecologisch denken is nog niet gangbaar. Er is veel vernuft, vaardigheid, strategie, uithoudingsvermogen en liefde voor nodig om mensen naar posities te bewegen waarin het goede gesprek over die verbindende vraag mogelijk wordt.
Hoe ga je hier mee om?
Wereldbeelden en overtuigingen die daarbij horen hebben hun waarde in de context waarin ze zijn gevormd. Het schuurt als die context verandert. Elkaar bestrijden of willen overtuigen helpt niet als je oplossingen zoekt waar betrokkenen achter kunnen staan.
De kernvraag is: “Wat kunnen we samen mogelijk maken, met al het waardevolle dat ieder kan bijdragen?” Onderzoek samen wat waardevol is in de uiteenlopende overtuigingen, en wat moeilijk te verenigen is.
Soms vind je een opening in wat je geen van allen wilt. Over wat ieder ongezond vindt: daar word je het meestal wel eens. Wat wel gezond is: daarover gaat de dialoog, met respect voor iedere deelnemer.
De grootste opgave is om met betrokkenen in posities te komen waar ruimte is voor die dialoog: vitale ruimte.